Onlayn kitobni bepul oʻqish Адасқан ғасыр
ЖЫЛЫСТАП ӨТКЕН ЖЫЛДАР-АЙ
Бірге қызметтес болған тележурналист
қыз-келіншектерге арналады.
Автор
Теледидардың комментаторы бойы ортадан сәл биіктеу, қазанбас, қара сұр жігіт Ерғали Көбейсінов шаршап та, ренжіп те отыр. Шаршайтыны — бір жетідей атам заманнан бері тозығы жетіп салдырлап келе жатқан ескі «ГАЗ-69» автокөлігімен шалғайдағы Тоғайлы ауданын аралап қайтқан-ды, ана қырат, мына бел, әнебір ойпаң, анау көрінген жазықтың қиыры мен шиырындағы еңбек озаттарын іздеп шапқылай беріпті. Киноға түсірген, сөйлетіп сөзін жазып алған, әйтеуір, өзінше қыруар іс тындырып-ақ келген-ді. Ренжитіні — өстіп ой мен қырды тынбай кезіп, шаршап-шалдығып келсе, аптасына бір өтіп тұратын шығармашылық мәжілістің бүгінгі ортасында қызыл мұрын, бұжыр бет диктор Дабылбек мөңіреп тұр. Ерғалидың дайындап беріп кеткен хабарынан мін тауыпты. Мін болғанда, көркемдік дәрежесіне пәлендей қатысы жоқ, жекелеген сөздердің қалай жазылғаны туралы білгішсіну. Бұл «Есіл» деп жазған екен, ал ол ондай ауыл жоқ, «Ишимский» деп жазу керек дейді. Бұл «Көксу» деп айтқан екен, ол болса «Коксуйский» дегеніміз дұрыс болады деп тепсінеді. Оған не айтарсың енді. Оқып алған мамандығы тарихшы екен. Бірақ мұғалім болып мектеп есігін ашпаған. Екі тілде бірдей сөйлеп, оқи алатынына қызығып, кезінде теледидар басшылары дикторлыққа шақырған екен. Содан бері ұжымға базынасы өтетін қызметкер қатарына жетіпті. Өзі екі тілдің де майын тамызамын деп ойлайтын адам. Білгендегі түрі әлгіндей.
Біліп, түсініп барып айтса алақай ғой. Біреудің білгенін өзінің білместігімен оп-оңай алмастыра салатыны-ақ қинайды.
Ассистент қыз келіп ойы бөлінді. Талдырмаш, оймақ ауыз, қыр мұрын, жалғыз бұрым етіп өрілген тоқпақтай қолаң шашы арқандай шұбатылып, бөксесін қаққылап жүр. Терезеден құлаған мол сәуле есік аңғарынан еркелей енген сұлу қыздың тұла бойын түгел аймалап, біртүрлі жарқырата жайнатып жібергені. Үстіне киген киімдері де күн сәулесіне орайлас ашық түсті екен.
Ерғали ассистент қыздың бойындағы екі түрлі қасиетіне сүйсінетін. Бірі — осы күнгі әйел біткеннің бәрі шашымен алысып, қысқартып тастап жүргенде, бұл тілерсегін соққан білектей бұрымын бұлғаңдатып көп ішінен қалай да өзгеше дараланып тұрар еді. Екіншісі — бәлкім, тапқан қаржы-қалтасы еркіндік бермейтін болар, арзанқолдау киімдерінің өзін небір еріккен ерке сылқымның үстіндегі үлдесі мен бүлдесінен анағұрлым артық та сәнді ғып киетіні.
Ерғали есіктен қыз көрінгеннен-ақ қырысып-бырысып отырған қабағын жазып, жүзіне қуақы күлкі үйіріп, өмір рахатынан шекесі шылқып жүрген адам сияқты болып көрінуге тырысқан.
Ассистент қыз бұның көңіл күйін сезді ме, сезбеді ме — ол жағы Ерғалиға жұмбақ. Бірақ бір анық байқап жүргені — жұмыстағы мұның азды-көпті қуаныш табыстарына өзінен бетер шаттанып, ал бүгінгідей сыналып-мінеліп жатқанда оның да кәдімгідей қабағы түсіп қиналып, берекесі кететіні. Мұны сынаған адамды оның да қарадан-қарап жек көріп жүретіні. Мұндай күндері кабинетке жиі келгіштеп, әңгімеге де үйіріліп, Ерғалидың қас-қабағына қарап, қанатымен өртке су сепкен қарлығаштай өбектеп-ақ бағады.
Қыз қарсыдағы орындыққа көбелектей қалқи келіп жайғасқан. Хас шебердің қашауынан шыққандай боп ұзын, түзу сирақтары жарқырайды. Содан соң ақ маржандай тізілген біркелкі тістерін ақсита жымиып, бұның жүзіне тура қарады. Қара көзі терең судың тұнығындай мөлдіреп-ақ тұр.
— Жағдайың қалай, Ай? — деп бірінші боп қыздан жөн сұрай бастады.
— Тыныштық қой, әйтеуір. — Қыздың мөлдіреген тұнық жанарында от ұшқындап, қуанып кетті. Ол Ерғалидың мұның Айнұр есімін толық атамай, еркелетіп, қысқартып «Ай» дейтінін ерекше ұнатушы еді.
— Біздің жағдай жаман емес. Өзіңіз қалай, жақсы барып қайттыңыз ба?
— Ел іші ғой, өзің білесің, теледидарға түсетін болдық деп қуанып қалады.
— Бәсе, монтаждағылар түсірген киносы да, сөзі де өте көп екен деп жатқан.
— Көп десе десін, ренжімесе болғаны да.
— Олар сіз дайындап әкелген материалдармен жұмыс істегенді ұнатады. Нені түсіруді көре біледі, кісіні сөйлете біледі деп мақтайды.
— Пәлі, жұрттың ондай жоғары бағасына рахмет.
Айнұрды көрсе сөйлете түскісі келетін соңғы кезде пайда болған әдетімен:
— Сен ше, сен қалай ойлайсың? — деп қуланды аяқастынан.
— Маған да сіздің дайындаған хабарларыңыз ұнайды, — деді Айнұр.
— Дабылбекке-ақ ұнамай қойдым, ендеше. — Бағанадан көңілінде отырған түйткілін қалай айтып салғанын өзі де аңғармай қалды.
— Жаңа осында келе жатсам, — деді қыз жайбарақат, — монтаж цехынан бұрылатын қараңғы тар дәлізде білегімнен ұстап алған, жібермейді. «Мен бір хабар дайындағалы жүрмін. Осындағы журналиссымақтар көрсін нағыз жақсы хабардың қандай болатынын! — дейді, — сені көмекшіге алам, титрға атыңды жазғызамын» деп бөсті. Жұлқынып, қашып құтылғандай боп, әзер босандым өзінен. Қолы қатты екен, тіпті білегімді сындырып жібере жаздады.
Ерғали диктор Дабылбектің қыз-қырқынға бейімдігі бар деп еститін. Әсіресе қалада теледидар тұңғыш ашылып, көгілдір экран бетінен ертелі-кеш айтылып жататын жаңалықтың бәрін диктордың өз сөзіндей көріп, оның бағасы өсіп, теледидардағы басты тұлға сол сияқты болып тұрған кезде біраз дәуірлеп бағыпты-мыс деп еститін.
— Е, ол сөйтіп сенің атыңды шығармақшы да ойы бар екен ғой, — деді Ерғали әзілге айналдырмақ болса да, ішіне қызғаныштан шоқ түсіп. Жүзіндегі қызыл реңк те ұлғая қалды.
— Өзіне сенімді шығар, сондықтан айтады да. — Көмекші қыз Ерғалидың көңілінің алабұртып отырғанын сезіп, әдейі отқа май құя сөйледі.
— Сен, немене, келісіміңді бердің бе?
— Әзірге жоқ, бірақ келісетін шығармын. Бәрібір мені елеп, іссапарға өзімен бірге апарып жүрген ешкім жоқ.
«Рас-ау, ара-тұра іссапарға ала шығып жүрсем нем кетеді? Көмекші деген аты бар, көмектесу — міндеті. Сөзден қорқып қашанғы жасқана бермекпін?»
— Дабылбекті қайтесің малданып? Айтылды, қалды. Жұрттың аузын ашқызып, көзін жұмғызатын қатқан хабар жасаймын дегеніне мен білгелі де бес жыл болды. Бірақ әлі ештеңесін көре алмай келемін.
Ерні дір ете түсіп, Айнұр ақырын күліп жіберді.
— Менің де үйренгім, өскім келеді ғой. Оны бірақ ескеріп жатқан кім бар? Әзірге тек барып кел, алып кел, апарып тастаның шаруасында жүрмін.
Ерғали қыз базынасын түсінді. Түсінбей қайтсін, айтып отырғанының бәрі дұрыс. Қой, жұрт не десе, о десін, іссапарға ала шығуым керек екен деп түйді ойын.
— Ай, — деді қалыптасқан үйреншікті әдетімен қызды еркелете сөйлеп, — жол ауыр. Ерте жүреміз, кеш жүреміз, түнеп шығатын жердің де ыңғайы ойлағандай бола бермейді. Егер соның бәріне шыдаймын десең, бұдан былай да уақыт бар ғой, ескерейін.
— Не көрсек те сізбен бірдей бөліссем, шаршадым да, қиналдым да демеймін. Тек сіздің қасыңызда жүріп, теледидар ісіне үйрене берсем, қаныға түссем болды. Сіз білгеннің маған мысқалдайы жұқса да өзімді тым бақытты санар едім. — Айнұр өжеттеніп, ашыла түсіп отыр.
— Жарайды, олай болса келістік, — деді Ерғали әңгіме өзегін байсалды арнаға қарай бұрып. — Сен қазір пленкалардың жай-күйін біліп келе қойшы. Фонограмма қалай шыққан екен, оны да байқарсың. Жалпы, монтажшылар маңында болғаның дұрыс-ау. Өзің білесің, кейде жүрегіңді суырғандай етіп, қияндағы жер түбінен өліп-өшіп жүріп түсірген ленталарыңның ең жақсы деген жерлерін қиып тастай салатыны болады олардың.
— Монтажшылармен жақсымын ғой. Өйте қоймас, — деді Айнұр. Өзі көңілі орныққан жанның пейілімен орындықтан жеңіл көтеріліп, білектей ұзын бұрымы аш тілерсегіне түсе соққылап, көбелектей қалқып бөлмеден шыға жөнелген. Өзі шығып кетсе де, соңында бір әдемі жұпар иіс қалды. Қымбат француз әтір-ау деп ойлады. Жағымды қымбат иіс деп пе, Айнұрдан қалған сүйкімді иіс деп пе, әйтеуір, сүйсіне тыныс алып отырғанын сезді. «Шіркін-ай, осы Айнұр неге өз ана тілін білмейді екен?» деген бір қасаң ойға тірелгені. Айнұрдың «монтажшылармен жақсымын» деген сөзін еске алып, өз-өзінен жымиып қойды. Онысы рас, осында еңбек ететін орыс, қазақтың үлкен-кіші, әйел-еркегіне тегіс сүйкімді. Иә, Дабылбектің оңаша жолыққан жерде білегінен мытып, бұрымынан сипап қалып жүргені тегін деймісің.
Ерғали қойын дәптерінің беттерін парақтап шай үстінде, машинада келе жатып, далада жүріп дегендей асығыс жазылған шимайларын қарауға кірісті. Қысқарған сөздер, шолақ қайырылған сөйлемдер, әлдебір сызықшалар, көп нүкте, сұрақ белгісі — жазып жатқан кезінде осылардың бәрі де ап-айқын түсінікті болатындай көрініп еді. Қазір кейбірінің астарында не жатқанына бірден көз жеткізе алмай, кей тұстарда қиналып та отыр. Өстіп қиналып отырса да, ойы онға бөлініп, біресе Дабылбектің өз қисығын түзуге балайтын дойыр-надандығы, біресе Айнұрдың бұған аса бір ет жақынындай іш тарта қарайтын ерке қылығы есіне түсе береді.
Ерғали қойын дәптеріндегі бей-берекет жазбаларын ой елегінен өткізе екшеп, басқа ақ қағаз бетіне рет-ретімен қайта көшіруге кіріскен. Кенет есік шұғыл ашылып, ішке Айнұр кіріп келді. Қара көзінде қуақы ұшқын ойнап, ерні де жеңіл күлкіден жаңа ашылған қызғалдақтай дөңгелене қалыпты.
— Сізге хат, — дейді қолындағы төрт бұрышты конвертті жоғары көтере ұстап, — кәне, билеңіз.
— Маған қаламақы болмаса, хат келуге тиісті емес, — деді Ерғали шын көңілден. Өзі пәлендей селт ете қоймады.
— Жалтармаңыз. Мінеки, әйел кісі жазыпты.
Айнұрдың қолынан хатты алып жатып, көзіне көзі түсіп кеткен, жүзі күлімдеп, қуақы болуға тырысқанымен, тұңғиық қара көзінде әлденеге мазасызданғандық па, мұң ба, әйтеуір бір жұмбақ, діріл бар екен.
Конверт сыртындағы жазуға үңілген. Жазған адамның әйел екені рас. Бірақ тегі таныс емес.
— Жарайды, адасып жүрген бірдеңе шығар, қазір көреміз. — Конверттің ұзын шетінен ұқыптап жыртып алды. Ішінен әдемі ақ қағазға жазылған хатты суырды. Бер жағымен еркінсіп отырса да, арғы жағымен сақтық ойлап, хаттағы жазудың алғашқы жолдарын іштей оқыған. Кенет төбесінен жай түскендей үнін жұтып ошарылды да қалды. Бірақ бұлай отыра беру жөн емес. Басын көтеріп, көзімен Айнұрды іздеген. Ол да мұның әр қимылын қалт жібермей байқап тұр екен. Дәл осы сәтте ол нені аңғарды, өзі біледі де, әйтеуір бар айтқаны:
— Жарайды, мен жұмысыма барайын. — Бұрылған да жүре берген.
Оңаша қалып әбден өзіне-өзі келген соң, хатты асықпай оқуға кірісті.
«Ерғали, мен сені теледидардан көрген сайын ылғи уыздай жастық шағымның бір бетін қайта оқығандай боламын.
Өзіңе хат жазуға бірнеше рет оқталсам да, бата алмап едім. Кеше тағы да сені көріп, ісімнің дұрыс-бұрыстығына көзім жетпесе де, осы хатты жазуды ұйғардым. Қаншама жыл жылыстап кетсе де, саған байланысты өткен күндерімді есіме түсірсем, жақсылықтар басым болып шыға береді.
Әлде жас қыздың алғашқы кездескен жігіті сен болғандықтан ба, әлде сол бір түні қызғалдақ қызды аман-есен жібергенің үшін бе, неге екенін өзім де білмеймін, әйтеуір, сені көргенде аса бір жақын туысқанымды көргендей боламын да тұрамын.
Қалай болғанда да дәл бүгінгі таңда сен үшін қуаныштымын».
Хатты оқып болғанда Ерғалидың басына келген алғашқы ой: «Оу, бұл Әдия ғой. Ендеше, хат сыртындағы бөтен тегін қалай түсіндім?».
Қаншама іштей он ойланып, жүз толғанғанда да көз алдына Әдия, жылыстап артта қалған студенттік өмірдің базарлы жылдарынан басқа ештеңе келер емес. Парақтары шимай жазуларға толы қойын дәптерін үстелдің бір шетіне қарай ысырып қойып, көзін жұмды…
Әлімжан досы «қалыңдығыммен таныстырамын» деген соң, екеулеп шәкіртақыдан қалған тиын-тебендерінің басын құрап, дастарханға керекті ұсақ-түйектер алып, өздерінше мұнтаздай боп дайындалып отырды. Айтылған уақытта, кешкі сағат дәл жетінің кезінде Әлімжанның Гүлбаршыны да көрінді-ау ырғалып. Жалғыз емес, қасында тағы бір қыз бар. Бойы орташаға жетеғабыл. Томпақтау екі бетінің ұшында қан ойнап тұрған, бетінің басқа жері ақ, қағаздай бәденді-ақ өзі. Гүлбаршын оны менің сіңілім, осында оқуға түсуге келді, аты Әдия деп таныстырды.
Арнайы кездесіп отырғандары осы демесең, Гүлбаршынды кинода, театрда Әлімжан досының қасынан талай мәрте көрген ғой. Ол Әдиядай емес бойшаң, қара торы келген. Білмейтін адам бұл екеуін апалы-сіңлілі дегенге сене де қоймас еді.
Танысу кезінде орта көрмеген ұяң қыз мұның қолын алар-алмасын білмей, ұяла төмен қарап бөгеле берген. Гүлбаршын оны бүйірінен түртіп қалды.
— Жігіт адам қолын ұсынып тұрғанда о несі керігіп, — деді дігерлей ұрсып. Біздің Әлімжанның досы.
Гүлбаршын сөзінің ызғарына қарағанда сіңлісін айтқанына көндіріп, ықтырып ұстайтын сияқты ма, қалай. Айтқандай, Әдияның алма беті табанда лап ете тұтанып, қызарып кетті. Әпкесінің жүзіне жалт қарағаны болмаса, үндеген жоқ. Тек әйтеуір, еріксіз де болса, мұның созған қолына қолының ұшын тигізді-ау.
Мезгіл — маусым айының іші. Еңіске құлаған кешкі күннің шапағы қаланың шеткі көшесіндегі шағын аулаға мол төгіліп, маңайдағы заттың бәріне әдемі реңк беріп тұр. Ауланың екі басында екі үй тұр. Бірі — шатырланған еңселі. Екіншісі — жартылай жерге сіңген, терезесі де алақандай, жатаған. Бәлкім, әу баста қора болсын деп салынған шығар. Бірақ адам тұрып жатқан соң, үй демеске лажың да жоқ. Жатақханадан құр қалған студенттер мұқтажын өтеген қожайынға рахметін айтса айтар, бірақ үйің мынандай екен деп қалай ғана шіренеді?..
Қойшы, сонымен Әлімжан бастап, бұл қостап, екі бүктеле еңкейіп, есіктен қыздарды ішке өткізіп алды.
Ішке еңкейіп кіргенмен, бөлме ұзынша, әрі әжептәуір кең. Бір басында жинаулы екі кереует. Екінші жақ басында терезеге таман сабақ қарағанда да, тамақ ішкенде де пайдаланатын жалғыз шағын үстел. Үстел үсті қазір бұлардың екі күн тыраштанып дайындаған арзанқол тағамдарына лықа толып тұр.
Әлімжанда ес жоқ. Қыздарды арқалықсыз тоқал орындықтарға отырғызып жатып та, дастархандағы бар мәзіріне қол созып жатып та сөйлейді. Студенттік дәуірдің өтпелі екенін, болашақ, нағыз қызық өмірдің алда болатынын тұспалдап қояды. Өзі инженер, инженер болғанда қара тасынды сағыздай ағызатын металлург. Гүлбаршын — дәрігер. Күні ертең екі бірдей маман білек сыбанып екі жақтан кірісіп кеп кеткенде, дүние қайда қашар дейсің. Машинаңды да мінер қайқаңдатып, әй, бір Қара теңіздетіп, Кавказдатып Гүлбаршын екеуі ден сау болса, сайранды да салар-ау. Тек мына Ерғали достың оқып жүрген оқуы ұнамайды-ақ. Күні-түні көз майын тауысып, кітап қарайды да жатады. Филология дей ме, сөз терген бірдеңе, әйтеуір. Баяғы тас мешін заманында пәленше деген ғұлама пәлен депті, түгенше деген көріпкел түген депті!.. Ал біреулердің дептісі кімге азық болып, қарнын тойдырыпты? Көп болса қара сирақ балаларға әліппе үйрететін мұғалім боларсың. «Күні-түні жатпай-тұрмай кітап кеміргеніңді қойсаң қайтеді, жарқыным?» десем, көнбейді. Ел құсап далаға шығып бой жазуды да білмейді ғой бұл. Отырған отырысын көрмейсіңдер ме, әнеки, қан жоқ, сөл жоқ, шөлмектей боп бозарып.
Әлімжан мұны осылайша бір ұялтып алып, енді Әдияға қарай ойысады. Мына Әдияда да жөнді ес жоқ, тарихшы боламын деп жұлқынады келіп. Ау, оның ар жағына үңіліп көрші өзің. Сөзі көп, ақшасы «меліш». «Сен тарихшы, сөйтіп жүріп Ерғали сияқты филологқа жолықсаң, жетісерсің!» — деп, Гүлбаршын екеуміз екі жақтан жабыссақ та, тыңдар емес қыңыр қыз.
Ерғали да, Әдия да үндемейді. Бір-біріне тік қарауға ұялып, көз жанарларын алып қаша береді.
Тамақтанып, биледі. Қосылып ән салды. Әсіресе онсыз да сүйген қызы қолтығында, төбесі көкке жетіп отырған Әлімжанның дауысы ән ырғағына келсін-келмесін батылдау естіледі.
Әдия екеуінің үнсіздігі жандарына батты ма, әлде өздеріндей бола алмағандарына күйінді ме, немесе басқа бір жасырын ой-есептері болды ма — кенет Әлімжан мен Гүлбаршын апыр-топыр кетуге ыңғайланды. Бұлар әу деп бірдеңе сұрап үлгергенше екі бүктеліп еңкейіп өтетін есіктің алдына барып та қалған. Гүлбаршынның айтқаны: «Қыз-ай, ыдыс-аяқ, дастарханды жинастыра саларсың. Кешірек келерміз». Әлімжанның айтқаны: «Ә, оны көре жатармыз, алаңдамай отырыңдар».
Олар шығып кетті. Бұлар екі жерде екі орындықтың үстінде үн-түнсіз отырып қала берді.
Үй іргесіндегі шойын жолмен қабырға мен еденді солқылдатып жүк пойызы өтті.
Үйдің дірілдеп, қалшылдап кеткендігінен бе, төбедегі жалғыз шам да қозғалып, көзін қысқандай болды.
Тіл-аузы жоқ мешел кісіше осылай сіресіп отыра бере ме, Ерғали әңгіме айтқысы келді. Әйтеуір қалай да қызға ұнайтындай бір жақсы сөз айтуға тиісті сияқты. Іштей толғанып отырды-отырды да:
— Гүлбаршын өзіңмен бірге туған әпкең бе? — деп сұрады.
Әдияның қою кірпігі жалбырап, жігіт жаққа қарай жасқана көз тастап өтті.
— Иә, — деді. — Шешеміз бір, әкелеріміз басқа.
— A-a… — Бағанадан бері шеше алмай отырған жұмбағының сырын ашқандай Ерғали жеңілденіп қалды. — Тарих факультетіне түсу қиын. Неге екенін білмеймін, адам көп келеді, — деді әлден соң.
— Мейлі, өзіме ұнайды, әйтеуір. Менің ауылда жасы тоқсанға келген атам бар, — деп Әдия жігіттің мақтау сөзіне мән бермеген күйі ойын одан әрі жалғады. Атамның бір сандық толы ескі кітаптары бар. Маңына адам баласын жолатпайды. «Аумалы-төкпелі замандардың қып-қызыл өртінен де, қап-қара алапат жойқын дауылынан да аман-есен алып шыққанмын. Енді арқа-басымыз кеңіп, ел санатына қосыла бастаған кезде қайдағы бір әліппе жаттаған шала сауатты біреудің қолынан опат болғанын көргім келмейді. Кімде-кім ескі кітаптарымның сырын түсінетіндей біліммен келетін болса, сандықтың кілтін де соның қолына тапсырып кетемін», — дейді. Атамның осы сөзі түрткі болды ма, тарихшы болуды ұйғардым.
— Жақсы екен, — деді Ерғали тамсанып. Өзі іштей «әне, көрдің бе, жұрттың бәрінің алға қойған мақсаты бар» деп ойлады. Әлімжан ақшаны көп тауып, машина мінгісі келеді. Қырымдатып, Кавказдатып нағыз рахат дәурен сүрсем деп армандайды. Гүлбаршын тезірек оған күйеуге тиіп алып, Әлімжанның суыртпағына дейін кәдеге жаратып, жылдамырақ байып алуына көмектессем деп қиялдайды. Әдияның айтып отырғаны — мынау.
Тек өзі әзірге ондай үлкен ой-мақсаттан жұрдай екен. Әлімжан айтатындай, ана ғасырдың жазушысы, мына ғасырдың жазушысы, ана ғұлама олай депті, мына көріпкел былай депті төңірегінде күні-түні басына кітап жастап оқығанына мәз болып жүре беріпті. Шынында, кім боламын деп жүр бұл өзі? Алған білімім күні ертең қай іске, қандай кәдеге жарайды деп ойлайды екен.
Ой дариясына шомып кетіпті. Сергіп, маңайын шолса, бөлме ішіндегі заттар орын-орнына қойылып, үстел үсті жиналған. Әдия аяғына арзанқол кенеп туфлиін, үстіне тоқыма кеудешесін киіп алыпты. «Кеш болды ғой, мен кетейін», — деп жымия қарап тұр.
— Шығарып салайын.
— Қажеті жоқ, өзім-ақ барамын.
Ерғали қызға тағы бірдеңе айту керек-ау деп ойлап:
— Киноға барып тұрсақ қайтеді? — деп қиыла өтінді.
— Сенің сессияң, менің қабылдау емтиханым бар, сондықтан көңілімізді басқа нәрсеге алаңдата бермейік те.
Аласа есік сықыр етті де, қайта жабылды. Сопақша ұзын бөлме жаңа ғана тұрмыс сәніне бөгіп тұрғандай еді, енді әлдебір қуыс үңгірдің бір бөлігі сияқтанып құлазып сала бергені. Аула жақтан кетіп бара жатқан Әдияның аяқ басқан тықыры естіліп, соған қатты елеңдегенін қайтерсің. Дереу түкпірдегі терезе алдына жүгірген. Перде етегін түре сыртқа үңілген. Түк көрінбейді. Үйдегі жарықты сөндіру керегі есіне түсті. Жарықты сөндіріп, терезеге қайта үңілген. Аулада жан жоқ.
Ерғали өз-өзінен қатты кіжініп, терезе жақтауын жұдырықтап қойып-қойып қалған. Қолының қақ сүйектері қақсап қоя берсін. Бірақ тән ауырғанын елер емес. Өзін-өзі іштей жерден алып, жерге салып жүр. «Осы менің біреу бірдеңе айтса, соған тоқтап қалатын қай ауруым!? «Өзім барамын» деді. «Е» деппін де, тар қапас үйде, далаға шықсам жау алатындай, қамалып қала беріппін. Жоқ, жалғыз жібергенім ұят болады, шығарып салуым керек деп неге құлшынбадым? Бәлкім, оның өзі де қолқалай түссін, өжеттігін көрсетсін деп тұрған шығар-ау сол сәтте. Ондайым байқалмаған соң, «Е, құдай, осындай болбыр ынжықтан не шығушы еді?» деп іштей көңілі толмай мазақ етіп күліп кетті ме…»
Жинаулы төсекке құлай кетті. Сол жатқаннан келер таңды көзбен атырды. Кеудесі өрекпіп, қаны ысып, әлденені аңсағандай, күткендей мазасыз күй кешумен болды. Көзін жұмса болды, екі бетінің ұшы алмадай қызарып, қарсы алдына сылаңдап Әдия келе қалады.
Әлімжан досы кешегі сол кеткеннен мол кетіп, араға екі күн салып бір-ақ оралған. Табалдырықтан аттар-аттамастан самбырлай сөйлеп, реніш айтып жатыр: «Отырсың ба, дорақ, қараңғы үңгір үйде көзің бозарып, кітап кеміріп. Сен үшін-ақ өлетін болдым-ау босқа күйіп». Әй, не керек айтып жатыр, айтып жатыр. «Әне-міне үшінші курс бітіретін «кәрі» студентсің», — дейді.
Ол сөйлеп жүріп, үстел үстінде тұрған графиннен стақанға су құйып ішті. Тәрелкеден кепкен нан алып жей бастады. «Ә, оқа емес, — деп үзілген әңгімесін одан әрі жалғады, — ең бастысы Әдия сені әпкесіне мақтап келіпті. «Қой аузынан шөп алмас момын, ұялшақ жігіт екен» депті. Саған керегі де сол ғой. Тек суытып алудан сақтан. Бір суытып алдың екен, қайтып келге келу жоқ».
Әлімжан досының өсиетнамасы құлағына қонды ма, қонбады ма — ол жағын онша білмейді. Сессия аяқталғанша Әдия екеуі бірер мәрте кездесіп киноға, би алаңына барып та үлгерді. Әдияның бір жақсы қасиеті — ақша жұмсап, шығын шығаратын нәрселерге үйір емес екен. Анда-санда балмұздақ әпергеннің өзіне шыр-пыр етіп зорға келіседі. Екеуінің білгендерінен де, білсем-ау деген көңілдері бай: қала туралы да, дала туралы да, әр халықтың ерекшелігі, туысқандық ортақтастығы туралы да әңгіме-дүкен шертіседі. Өздерінше тың ой, соны пікір айтқан болады. Олары бірақ оқулық кітаптардан үйренгендері, әлдекімдерден естіген сөзі, сонда да өздеріне қызық. Бойында ыстық қаны тасып тұрған жас адамға не дауа?..
Сессия ойдағыдай аяқталып, Қазақстанның теріскейіндегі алыс облыста тұратын қарт әке-шешесіне барып қайтуға бекініп жол жүргелі тұрғанда, Ерғали «Сенің оқуға түсіп кетуіңе тілектеспін. Қайда болсам да жүрегіммен, жаныммен сенімен бірге ойланып, өзіңмен бірге емтихан тапсырып жүрермін», — деді лықсып алқымына келіп қалған қимастық сезім толқынын әзер дегенде басып. Әдия болса: «Мен сені оқуға түссем де, түспесем де күтемін», — деді алма жүзі іштегі ой-сезімінің әсерінен бал-бұл жайнап.
Ауылда біраз бөгеліңкіреп қалған. Қарт әке-шешенің қора-қопсысы тозып, қыс қамын жеп қайғырып отыр екен. Он шақты уақ жандық пен бір бие және бір сиыр қамалатын қораның төбесін қайта жауып, нығайтып берді. Ағаш жарды, көмір жеткізді. Он күн ауыл жұмысына көмектесіп, ақысына деп бір машина шөп алып, түсіріп берді. Оған шалдың белорақпен шауып, арбалап тасығаны қосылып, әжептәуір дайындық жасалды. Сөйтіп, алыс қаладағы оқуына кешігіңкіреп келсе, курстастары буынып-түйініп картоп пен көкөніс жинауға аттанғалы жатыр екен.
Қарбаласта зауытта практикада жүрген Әлімжан досын да кездестіре алмаған. Тағы бір ай дала жұмысында болып, қыс ызғары біліне бастаған суық күзде қайтып оралса, Әлімжанның екі езуі екі құлағында, мәз болып отыр екен сабазың. Бұған анадайдан қол бұлғап: «Ой, дорақ, аяқ-қолың бүтін аман-сау жүрсің бе-ей, — дейді көзінің орнында болар-болмас сызық қана жылтырап. — Иә, табыс қалай? Шаруашылықтар қазір студенттерге жөндеп ақы төлеуді қойды. Ал мен үш айда (үш саусағын тарбитты) бір мың сом (сұқ саусағын шошайтты) табыс қараттым. Сонымен той мәселесі біржолата шешілді. Болды, үйленеміз осы жақында…
Гүлбаршын мен Әдия той қамымен жүр. Не іздейтіндерін білмеймін, әйтеуір, таңертеңнен қара кешке дейін дүкен аралайды. Сөйтіп, мұрындарына су жетпей жатыр. Ә, дорақ, көзің бошалай қалған екен де. Білгің келіп асығып отырсың-ау, ә. Иә, Әдия оқуға түскен. Бұрынғы бұрынғы ма, қазір көрсең танымайсың. Бұл қыздар құбылғыш қой, құбылғыш. Сосын ғой оң жамбасқа келіп тұрған кезінде қарманып қал дейтінім. Байқаймын, осы қаланікі дейді, көрсең өзің танырсың, болашақ тарихшы деседі.
Жұмырлау, қызыл мұрындау жігіт Әдияның соңынан қалмай жүр деп естимін. Әдияның оған деген көзқарасының қандай екенін білмеймін. Гүлбаршынның айтуы, әлгі жігіт емтихан комиссиясы құрамында бір қызмет атқарған көрінеді. Әдияны көріпті де емешегі үзіліп түсіпті. Емтиханнан сүрінбей өтуіне кәдімгідей жәрдемі де тисе керек. Солай әңгіме. Жарайды, дорақ, босқа жүнжіп қайтесің. Мен тұрғанда, Гүлбаршын тұрғанда, бізден асып Әдия қайда барар дейсің. Тағы да саған жағдай жасап бағармыз. Тек байқа, осы жолы бекем бол.
Ерғали Әдияны көргенше асықты…
Сіркіреп жаңбыр жауып тұрған суық күздің сұрғылт күндерінің бірінде дүркіреп Әлімжан мен Гүлбаршынның үйлену тойы өтті. Жалғыз шеше тәрбиесінде қарайласар жанашыр ағайыны жоқ, дүниеден жүдеулеу өссе де, ақ жарқын ашық мінезінің арқасында ауылда да, қалада да Әлімжанның достары көп екен. Тойға керектің бәрі де табылды. Дастархан жасауы да көл-көсір, асып- төгілмегенімен, жетіп жығылды. Қуанышқа жиналғандар әбден құмардан шығып, түннің бір уағында «уф» деп той тарқаған.
«Тұрған үйім еді, босағасына сәлем беріп шығайын» деп, Әлімжан жаңа түскен қалыңдығын таксилетіп шет көшеге алып келсін. Бұл жерге күйеу мен қалыңдық, Ерғали мен Әдия келген. Әдия екеуін алғаш оңаша қалдыратын жолғыдай бұл жолы да Әлімжан мен Гүлбаршын шұғыл қозғалсын. «Мына жаман досыңнан үлгі ал, дорақ, — деді кетерінде Әлімжан. Өзімсіне Ерғалиды иықтан түйгіштеп те қойды. — Мәңгі өмір жоқ, көзді ашып-жұмғандай да болмайды. Жастық шақ тіпті тез өтеді… Ал енді, дорақ, біз бүгін оңашалануымыз керек шығар. Біз Гүлбаршынның құжырасына тартып барамыз. Ал сендер осында боларсыңдар». Гүлбаршын сіңлісіне қарап сиқырлана күлді: «Ерғали жақсы жігіт қой, сені ренжіте қоймас», — деді.
Олар шығып кетті. Қараңғы үңгірдің бір бөлегі сияқты ұзынша бөлмеде құлаққа ұрған танадай тыныштық орнады. Ерғалиға бірдеңе болған-ау, сөйлейін десе жүрегі аузына тығылып үні шығар емес. Кеудесінде ат шабыс болып жатқандай жұдырықтай жүрегі тасыр-тұсыр бұлқына соғады. Құлағының түбі тұна шыңылдап, сана-сезімі аталадай араласып, көзінің алды тұманданып тұр. Әдия бірдеңе деген сияқты ма… Әуелде «а-а» деп түк түсінбей қалды ма, бойжеткен қатар тұрған қос төсектің арғы шеткісінің жапқышын сырып, жату қамын жасап бастағанда барып түсінді. «Шаршадым» деген секілді. Кеш те болса мақұлдап бірдеңе айтқысы келген. «Ы» деді ме, «ым» деді ме, әйтеуір адам түсінгісіз бір дыбыс шығарғаны анық еді.
Әдия жатып қалды. Ақ жамылғымен жан-жағын тұмшалай қымтанып алған. Ақ жастықтың үстінде қара шашы бұрқырай төгіліп, көзі жалт-жұлт етеді, алма жүзі сәулелене жылтырайды.
Ерғали не істерін білмей орындықтың үстінде мең-зең күйде әлі отыр.
— Сен жатпайсың ба? — деді Әдия.
— А-а, иә. — Мең-зең қалыптан әлі арылмаған күйі бергі жақ шеткі төсекті ыңғайлай бастады. Бәрінен де өзінің шешінуі тым қиын болды. Әсіресе кезек шалбарға келгенде, ұялғаннан қара жерге кіріп кете жаздап, еден мен кереуеттің аралығында екі бүктетіле жүріп, өз балағына өзі сүрініп құлай жаздап, зорға дегенде құтылды-ау. Құтылып, төсегіне енді. Бұл да Әдия құсап мойнын ғана қылтитып, басқа жерін жамылғымен тұмшалай қымтап тастады.
Әдияның бірқалыпты пыс-пыс етіп тыныс алғанын ғана естиді. Ұйықтап жатыр ма, ояу ма, мойын бұрып қарауға әлдебір өрескел ұят іс жасап алатындай қорқады. Құр күйіп-жанып сіресе түседі.
— Сен де ұйықта, ұйықтайық, — деді әлден уақытта Әдия. Бұл сөзді ол неге айтты екен? Ұйықтамай ояу жатқанын білдіргісі келгені ме? Жарайды, өзінен хабар берсін. Ал мұның ұйықтамай жатқанын ол қалай сезіп қойды екен? Демін де естіртпеуге тырысып, ақырын ғана тыныстап жатыр емес пе? Қалай да ол мұнымен сөйлескісі келеді-ау, сірә. Несі бар, сөйлессек сөйлесейік. Жөткірініп, өз сезімінен өзі тығылып жатқан көмейін аршыған болды.
— Мен сенің оқуға түскеніңе қуаныштымын, — деді үлкен бір ауыр затты орнынан қозғағандай, шекесінен тер бұрқ ете түсті.
Әдия сылқ-сылқ күлді. Түн құшағындағы қараңғы бөлме ішінде күміс теңге шашылған сияқты ма, қалай. Неге күлді деп ойлаған жоқ, күлкісі қандай әдемі деп түйді іштей Ерғали.
— Мен сені көргенше асықтым, — деді содан соң. Әдия тағы күлді. Артынша кеудесінен күрсінген сияқтанып есінегені естілді.
— Жарайды, ұйықтайық, — деді, — кейіннен де сөйлесеміз ғой.
Ерғали оған мұның теріс деп қарсылық білдіре алған жоқ. Қыз жақтан үн болмағанға бұл да тым-тырыс жата берген. Бірақ бағанағыдай емес, өрекпи аузына тығылған жүрегі орныққан сияқты. Өзінің пайымдауында, Әдияның бұған деген көңілі түзу де адал, ал кісінің кісіге ауған көңілі түзу де адал болса, одан артық не керек? Осындай жас жанын әлдилеген әдемі оймен Ерғали қалай батылданып кеткенін өзі де білмей қалды. Мойнын бұрып, қыз жатқан жаққа көз тікті. Ол да жүзі бері қарап, бір қырындай жатыр екен. Жамылғы астынан кішкентай жұмыр иығы жылтырай көрініп тұр. Толқынды қара шашы дудырап мойны мен омырауын жауып кеткен. Алма бетінің ұшы ғана дөңгелене мұнартып әзер-әзер көрінеді. Ұйықтап кеткен болар, бірқалыпты пыс-пыс етіп жеңіл тыныс алғаны естіліп тұр.
Ерғалиға осынау тылсым түн, мына қараңғы оңаша бөлме, Әдияның қол созымдай жерде ақ жамылғыны қымтана бүркеніп, жеңіл тыныстап ұйықтап жатқаны — бәрі ерекше ұнайтын сияқты. Ол өзін шын бақытты сезінді.
Әртүрлі тәтті қиялдарға шомып, өз ойынан өзі ләззат алып Ерғали таң атқанша көз ілген жоқ. Берекелі іске, бақыт пен қуанышқа толы ғажайып болашағын елестетеді. Қоғамға, елге керекті толымды жігіт болатын сияқты. Түнгі тылсым ертегінің самұрық құсындай боп самғаса, соның бір қанаты өзі де, екінші қанаты Әдия боп көрінеді. Қайда да екеуі бірге, не көрсе де екеуі бірге, содан да, әрине, болашағы бақыт пен қызыққа толы болуға тиіс.
Таңертең көзін ашса, үйдің іші сүттей жарық. Әдия жоқ. Төсегі жинаулы тұр. Кереуетінен домалап жерге қалай түскенін де білмейді, қора жақта жүр ме деп жүгіріп терезе алдына келсін. Қора ортасындағы басына қолжуғыш ілінген сорайған ағаш бағаннан басқа ештеңе көрінбейді. Сылқ етіп жақын тұрған орындыққа отыра кетті.
Рас, одан кейін де бірер мәрте екеуі киноға барды. Барғаны құрысын, үн-түнсіз бір ізбен барады да, сол ізбен кері қайтады. Бір рет олар жатақхананың тар дәлізінде ұйымдастырылған би кешінде де болды. Онда да Әдия үнсіз, мойнын кекжитіп айдалаға қарай ма, бұл былдырлап не айтып, не сұраса да «иә», «жоқ», «солай ғой», «мүмкін» дегеннен басқа түк демейді.
Жүрегі лүпілдеп, бір барғанда әлдене жұмыспен қолы тимей жатқанын айтып, қайтарып жіберді. Тағы бір барғанында өзі де шықпай, таңқы мұрын, жіпсік көз құрбысы арқылы «басы ауырып жатыр» дегенді айтқызды…
Ерғали қалың ұйқыдан шошып оянғандай селк ете түсті. Тып-тыныш оңаша кабинетте тым-тырыс отырып қалыпты. Ұзын дәліздің линолеум төсенішін шиқылдата басып біреу өтті. Әлдеқайдан әлдекімнің оспадарсыздау жарғақ күлкісі естілді. Аппарат бөлмесінің есігі ашылған болу керек, телеэкран каналдарының бірінен ырғақты да сүйкімді ән әуені төгіліп қоя берді де, бірақ соның бәрі аяқастынан сап тыйыла қалды, маңайда қайтадан өлі тыныштық орнады.
Ерғали ақ қағазға қол созды.
«Мен сенің хатыңды оқып біразға дейін бұл кімнен деп ойлана отырып қалыппын. Өмір шіркін адамды ойға да, қырға да жетелейді. Жаңа арман мен мақсат ұсынады. Біріне соның қолың жетеді, енді бірінен көңілің қалады. Сөйтіп жүргенде уақыт шіркін ақырын-ақырын жылыстап өте береді екен. Қай жерде қуандың, қай жерде ренжідің, ол да бір бұлдыр сағым сияқты: арада жылдар өткенде соның бірі есте тұрса да, енді бірі өшіп қалады. Сенің хатыңды оқып отырып, бұл кім еді деп ойға батқаным да содан-ау деймін.
Жастық шақ, студенттік кез еске түсті. Әдемі ақ лақтай ерке қыз көз алдыма келді. Қызықтым ба, сүйдім бе, білмеймін, өзімнің де бұла кезім ғой, әйтеуір ол маған өте қатты ұнаушы еді. Бірақ сол ерке қызбен ара қатынасымыз кедір-бұдыр бола берді. Қалай болғанда да менің ол қызбен жылап қоштасқаным есіме түсті. Менде асыл арманнан басқа бөтен ой жоқ еді ғой, соны неге түсінбейді деп жыладым. Екеуміз қатар жүрсек, бұл өмірге жараспайтын ба едік деп жүрегім езілді. Ол да жылады-ау деймін. Бірақ оның неге жылағанын менен гөрі өзі жақсы біледі де.
Мүмкін мінім шығар, қазір қырықтың қырқасына шыққан шағымда айта аламын, қайғ
